پلورالیزم نجات در اندیشه اسلامی (1) 
واژه پلورال (plural) به معنای كثرت و تعدّد، و واژه پلورالیسم (pluralism) به معنای كثرت گرایی یا گرایش به كثرت به كار می‌رود. پلورالیسم دارای انواعی از قبیل: معرفتی، دینی، اخلاقی، نجات، فرهنگی و سیاسی است. از بین این انواع، آنچه موضوع این نوشتار است، پلورالیسم نجات می‌باشد. 
در این بحث، مسئله آن است كه آیا سعادت و نجات اخروی ،ویژه پیروان دین خاصی است یا پیروان ادیان متفاوت می‌توانند از سعادت و نجات اخروی بهره‌مند شوند؟ قائلان به پلورالیسم نجات از عقیده دوم كه همان نجات پیروان ادیان متعدد و متكثر است، دفاع می‌كنند. 
فرضیه‌ها 
در قبال مسئله پلورالیسم نجات در جغرافیای اندیشه اسلامی، سه فرضیه قابل طرح است كه پس از بررسی و تفحص لازم در منابع اسلامی لاجرم یكی از آنها از توفیق و تأیید بیشتری برخوردار خواهد شد و مورد قبول اهل نظر قرار خواهد گرفت. 
این سه فرضیه عبارت اند از: 
1. انكار مطلق پلورالیسم نجات؛ 
2. پذیرش مطلق پلورالیسم نجات؛ 
3. پذیرش و انكار مشروط پلورالیسم نجات. 
رابطه پلورالیسم معرفتی و پلورالیسم نجات 
در صورت پذیرش مطلق پلورالیسم نجات و اعتقاد به اهل نجات بودن پیروان ادیان متعدد، جای این پرسش وجود دارد كه آیا نجات پیروان ادیان متعدد به دلیل حقانیت و درستی آموزه‌های آن ادیان است یا توجیه دیگری در كار است؟ 
به عبارت دیگر، آیا پذیرش پلورالیسم نجات مبتنی بر پذیرش پلورالیسم معرفت دینی و حقانیت ادیان متكثر است یا می‌توان با انحصاری دانستن دین كامل در یك آیین و ردّ پلورالیسم معرفت دینی، پلورالیسم نجات را از راه دیگری پذیرفت؟ 
و به طور خلاصه، آیا بین پلورالیسم معرفت دینی و پلورالیسم نجات ملازمه‌ای منطقی وجود دارد یا خیر؟ 
عده‌ای را عقیده بر آن است كه اعتقاد به پلورالیسم نجات مستلزم تن دادن به پلورالیسم معرفتی و دینی است و بدون اعتقاد به حقانیت همه ادیان و وجود صراطهای مستقیم نمی‌توان به نجات یافتن پیروان آنها معتقد شد. چنانچه در بخش معرفتی و اعتقاد دینی، حقانیت را به یك آیین منحصر كنیم، لاجرم باید نجات و سعادت را نیز در همان آیین محدود نماییم. 
تئوریسین برجسته این نظریه در دوران معاصر «جان هیك‌» (1) است. او گرچه كشیشی مسیحی است و طبعاً باید از حقانیت و سعادت آوری مسیحیت و كلیسا دفاع كند، اما با رویكردی انتقادی به معتقدات كلیسا، حقانیت و سعادت را منحصر در كلیسا نمی‌داند. وی می‌نویسد: 
«به عنوان یك نفر مسیحی لازم است توجه خود را روی مطلق گرایی مسیحی متمركز سازم. این مطلق گرایی در گذشته اشكال نیرومندی به خود گرفته است و تبعات و لطمات انسانی عظیمی نیز به دنبال داشته است. چه در گذشته و در عقیده جزمی كلیسای كاتولیك رومی كه می‌گفت: «بیرون از كلیسا هیچ نجات و فلاحی وجود ندارد.‌» و چه در حركات میسیونری معادل آن در كلیسای پروتستان در قرن نوزدهم كه می‌گفت: «بیرون از مسیحیت نجات و رستگاری متصور نیست.‌» (2) 
به طور خلاصه، می‌توان مسیر جان هیك را در رسیدن به پلورالیسم نجات به شكل زیر ترسیم كرد: 
پلورالیسم معرفتی			پلورالیسم معرفت دینی			پلورالیسم نجات 
ناگفته نماند كه انگیزه اصلی او از این طرح، رسیدن به پلورالیسم اجتماعی یا همان تحمل، مدارا و تساهل و تسامح پیروان ادیان متكثر با یكدیگر در صحنه زندگی اجتماعی است و طرح و پذیرش پلورالیسم معرفت دینی و نجات، ابزاری برای رسیدن به پلورالیسم اجتماعی و افزایش ظرفیت ادراكی انسانها برای تحمل و مدارا با یكدیگر در زندگی اجتماعی است. 
نقطه مقابل این دیدگاه، عقیده كسانی است كه معتقدند اعتقاد به پلورالیسم نجات مستلزم تن دادن به پلورالیسم معرفتی نیست و می‌توان با ردّ پلورالیسم معرفتی و اذعان به حقانیت یك دین و وجود تنها یك صراط مستقیم، پیروان سایر ادیان را نیز مشروط به شرایطی، از نجات اخروی بهره م ند دانست. 
فیلسوفان مسلمانی همچون: ابن سینا، ملاصدرا، علامه طباطبایی، امام خمینی و استاد مطهری رحمهم الله از هواداران این نظریه‌اند. از آنجا كه رسالت این نوشتار، بررسی موضوع پلورالیسم نجات از دیدگاه منابع و مبانی اسلامی است، از نقد و بررسی دیدگاه گروه نخست (جان هیك و مانند او) صرف نظر می‌كنیم و بر اساس پذیرش بطلان پلورالیسم معرفتی و معرفت دینی و پذیرش حقانیت آموزه‌های اسلامی و جاودانگی و جهانی بودن آنها و انحصار صراط مستقیم در اسلام مبتنی بر مكتب اهل بیت علیهم السلام، به بررسی موضوع مورد بحث می‌پردازیم. 
بنابراین، باید دید آیا با انحصاری دانستن حقانیت و صراط مستقیم در دین اسلام، راهی برای پذیرش پلورالیسم نجات وجود دارد یا خیر؟ 
پیرامون این موضوع، با دو رویكرد عقلی و نقلی می‌توان به بحث پرداخت. در رویكرد عقلی، این موضوع قابل بحث است كه در نگاهی كلی و بدون تعیین مصادیق جزئی، وضعیت انسانها در قیامت چگونه است؟ آیا اكثر انسانها اهل شقاوت اند یا اهل سعادت و نجات؟ اما در رویكرد نقلی با استفاده از آیات و روایات و نظریات مفسران و متكلمان مسلمان، وضعیت گروههای متفاوت انسانها مانند: مؤمنان، كافران، اطفال، مستضعفان و... مورد بررسی قرار می‌گیرد. 
رویكرد عقلی 
از نظر سعادت و شقاوت انسانها در حیات اخروی، جای این اشكال وجود دارد كه با توجه به اینكه اكثر انسانها به لحاظ حكمت نظری فاقد كمالات عقلی و مغلوب جهل اند و به لحاظ حكمت عملی فاقد كمالات اخلاقی و مغلوب شهوت و غضب می‌باشند، پس اكثر انسانها اهل شقاوت هستند و عده كمی از آنان به سعادت اخروی نایل می‌شوند. 
برخی از فلاسفه مسلمان همچون: ابن سینا، خواجه نصیر الدین طوسی و ملاصدرا به این اشكال پاسخ داده‌اند. ابن سینا در كتاب اشارات و تنبیهات معتقد است: «همچنان كه حالات بدن انسان از سه حالت خارج نیست، حالات نفس انسان نیز دارای سه حالت است. بدن انسان یا در كمال زیبایی و صحت است، یا در كمال زشتی و مریضی و یا در حالتی بین این دو. 
در زندگی دنیایی گروه اول (در كمال زیبایی و صحت) بهره فراوانی از سعادت دنیوی می‌برند [و گروه دوم هیچ گونه بهره‌ای] و گروه سوم [كه بین آن دو گروه اند] بهره معتدل و میانه‌ای از آن. بر همین منوال، انسانها به لحاظ حالات نفسانی نیز یا از كمال عقل و اخلاق برخوردارند، یا بهره‌ای متوسط از عقل و اخلاق دارند و یا هیچ بهره‌ای از آنها ندارند. گروه اول (در كمال عقل و اخلاق) به سعادت كامل اخروی می‌رسند و گروه سوم (فاقد كمال عقلی و اخلاقی) جز رنج و اذیت بهره‌ای از آن جهان ندارند و گروه دوم كه بین آن دو قرار گرفته‌اند، در زمره اهل سلامت محسوب شده و بهره‌ای از خیرات حیات اخروی می‌برند. 
هر یك از دو گروه اول و سوم (در كمال عقل و اخلاق یا فاقد آن دو) تعداد كمی دارند اما گروه دوم (بین آن دو) بیشترین افراد را در خود جای داده است. 
از انضمام گروه اول و دوم به یكدیگر، گروه اهل نجات و سعادت شكل می‌گیرد كه واجد بیشترین افراد است و گروه سوم كه اهل شقاوت اند در اقلیت خواهند بود. بنابراین، در جهان آخرت، سعادت و خیر بر شقاوت و شرّ غالب است‌» (3) 
صدر المتألهین نیز معتقد است دقت نظر در اصول دینی و قواعد عقلی، موجب جزم و یقین بر این نكته است كه اكثر مردم در آخرت، لزوماً اهل نجات و سلامت خواهند بود. وی سپس با استفاده از برهان لمّی اضافه می‌كند: «خلقت هر نوعی از موجودات طبیعی، باید به گونه‌ای باشد كه تمام افراد آن نوع یا اكثر آنها بدون مانع و مزاحم دائمی، به كمال مخصوص به خودشان برسند، مگر اینكه مزاحمت و ممانعتی به ندرت و غیر دائمی رخ دهد. بر اساس این برهان لمّی، تمام افراد نوع انسان نیز باید به كمال انسانی برسند و از سعادت و نجات بر خوردار شوند.‌» 
البته ملاصدرا تأكید می‌كند: «كمالی كه از آن سخن می‌گوییم، تنها كمال اول و دوم انسان است، نه كمالات بعدی مانند حكمت و عرفان نسبت به خداوند و ملكوت و آیات او كه اقتضاء این گونه كمالات در نهاد اكثر انسانها نیست، بلكه در طبیعت گروه اندكی از مردم قرار دارد.‌» 
ملا هادی سبزواری منظور ملا صدرا از كمال اول انسان را، كمالات مناسب با استعداد «نوع‌» انسان و مقصود از كمال دوم را، كمالات مناسب با استعداد هر یك از «افراد‌» انسان می‌داند. (4) 
امام خمینی رحمه الله در این زمینه سخنی خواندنی دارند: 
«سبب اینكه عمل [بسیاری از كافران] گناه و عصیان نیست و در نتیجه بر كار خود عقاب نمی‌شوند، این است كه اكثر آنان جز مقداری كم و اندك نسبت به حقیقت جاهل بوده و در جهل خود مقصر نیستند، بلكه قاصر می‌باشند. 
اما قاصرانه بودن جهل عوام آنان نسبت به وظایف و تكالیف الهی شان آشكار است؛ زیرا آنان در باب مذاهبی كه بر خلاف مذهبشان باشد، نیندیشیده اند؛ بلكه نظیر عوام مسلمانان به صحت مذهب خود و بطلان دیگر مذاهب قطع دارند. همان گونه كه عوام ما به سبب تلقین و نشو و نما در محیط اسلامی، بدون آنكه احتمال خلافی بدهند، به صحت مذهب خود و بطلان سایر مذاهب قطع دارند، عوام آنان نیز چنین می‌باشند. كسی كه قطع دارد، از متابعت از قطع خود معذور است و عصیان و گناهی بر او نوشته نمی‌شود. او به خاطر تبعیت از قطع خود، عقوبت نمی‌شود. 
اما غیر عوام كفّار، اغلب آنان به سبب تلقیناتی كه از ابتدای طفولیت به آنان داده شده و به سبب رشد در محیط كفر، بر مذاهب باطل جزم داشته و معتقدند؛ به گونه‌ای كه هر گاه هر چه بر خلاف آن به آنان گفته شود، به ردّ آن می‌پردازند. عالم یهودی و نصرانی، نظیر عالم مسلمان حجت غیر خود را صحیح نمی‌داند و بطلان حجت غیر او، برایش نظیر ضروریات است؛ زیرا صحت مذهب او برایش ضروری است و احتمال خلاف آن را نمی‌دهد. آری، اگر در میان عالمان آنان كسی باشد كه احتمال خلاف بدهد و از نظر به حجت آن، به سبب عناد یا تعصب خود داری ورزد، مقصر است. نظیر كسانی از علمای یهود و نصارا كه در صدر اسلام چنین بوده‌اند. 
نتیجه آنكه كفار [جاهل] نظیر مسلمانان جاهل، به دو قسم تقسیم می‌شوند: بعضی قاصر و بعضی مقصرند و تكالیف در اصول و فروع بین همه مكلفان مشترك است، اعم از اینكه عالم و یا جاهل قاصر و یا مقصر باشند و كفار، بر اصول و فروع عقاب می‌شوند؛ البته در صورتی كه حجت بر آنها تمام شده باشد. در غیر این صورت، عقابی بر آنان نیست. پس همچنان كه معاقب بودن مسلمان بر فروع، به این معنا نیست كه آنها اعم از اینكه قاصر یا مقصر باشند، بر فروع عقاب می‌شوند، به حكم عقل و اصول عدالت در مورد كافران نیز از همه جهات بر همین مقیاس می‌باشد.‌» (5) 
غزالی از علمای اهل سنت می‌گوید:
«بیشتر مردم در كودكی ایمان آورده‌اند و سبب تصدیقشان تنها تقلید از پدران و معلمان خویش بوده است؛ زیرا به آنان حسن ظن داشته‌اند و خود آنان هم از خودشان بسیار ستایش كرده و دیگران نیز آنان را ستوده‌اند و از مخالفانشان بسیار بدگویی كرده و درباره انواع بلاهایی كه بر كسانی كه اعتقادی جز اعتقاد آنان داشته‌اند، داستانهایی گفته‌اند كه فلان یهودی در قبرش به شكل سگ مسخ شد و فلان رافضی به شكل خوك در آمد و داستان خوابهایی را نقل كرده‌اند. چیزهایی از این قبیل، تنفر از آنها و گرایش به ضد آنها را در نفوس كودكان غرس می‌كند؛ به گونه‌ای كه شك، به طور كلی از قلوب آنان بركنده می‌شود؛ زیرا آموزش در كودكی مانند نقش روی سنگ است. سپس بر این اعتقادات نشو و نما پیدا می‌كنند و آن را در نفس خود استوار می‌سازند و پس از بلوغ، بر اعتقاد جازم و تصدیق محكم خویش كه شكی به آن راه ندارد، باقی می‌مانند. 
از این رو، دیده می‌شود كه فرزندان مسیحیان و رافضیان و زردشتیان و مسلمانان همگی جز بر عقاید پدرانشان و اعتقادات باطل یا حق آنان به بلوغ نمی‌رسند و به گونه‌ای به آن عقاید قطع دارند كه اگر ایشان را قطعه قطعه كنند، از آن عقاید دست بر نمی‌دارند؛ در حالی كه برای آنها دلیلی واقعی یا ظاهری ندارند. همچنین دیده می‌شود كه غلامان و كنیزان مشرك در حالی اسیر می‌شوند كه اسلام را نمی‌شناسند. پس هنگامی كه اسیر مسلمانان شدند و مدتی با آنان زندگی كردند و در خود میل به اسلام را یافتند، مثل آنان می‌شوند و عقیده آنان را می‌پذیرند و به اخلاق آنان متخلق می‌شوند. همه اینها فقط به سبب تقلید و سرمشق قرار دادن است كه در پیروان یافت می‌شود. طبایع مخصوصاً طبایع كودكان و جوانان، بر سر مشق قرار دادن سرشته شده‌اند. پس از اینجا معلوم می‌شود كه تصدیق جازم بر بحث و ترتیب دادن ادله توقف ندارد.‌» (6) 
شهید مطهری رحمه الله نیز در فصل نهم كتاب «عدل الهی‌» تحت عنوان «عمل خیر از غیر مسلمان‌» در بحث پر مخاطره‌ای می‌گوید: 
«ما معمولاً وقتی می‌گوییم: فلان كس مسلمان نیست، نظر به واقعیت مطلب نداریم. از نظر جغرافیایی، كسانی را كه در یك منطقه زندگی می‌كنند و به حكم تقلید و وراثت از پدران و مادران مسلمان‌اند، مسلمان می‌نامیم و كسانی دیگر را كه در شرایط دیگر زیسته‌اند و به حكم تقلید از پدران و مادران وابسته به دینی دیگر هستند یا اصلاً بی‌دین‌اند، غیر مسلمان می‌نامیم. 
باید دانست این جهت ارزش زیادی ندارد؛ نه در جنبه مسلمان بودن و نه در جنبه نامسلمان بودن و كافر بودن. بسیاری از ماها مسلمان تقلیدی و جغرافیایی هستیم. به این دلیل مسلمان هستیم كه پدر و مادر ما مسلمان بوده‌اند و در منطقه‌ای به دنیا آمده و بزرگ شده ایم كه مردم آن مسلمان بوده‌اند. آنچه از نظر واقع با ارزش است، اسلام واقعی است و آن این است كه شخص قلبا در مقابل حقیقت تسلیم باشد و در دل را به روی حقیقت گشوده باشد تا آنچه را كه حق است، بپذیرد و عمل كند و اسلامی كه پذیرفته است، بر اساس تحقق و كاوش از یك طرف و بی تعصبی از طرف دیگر باشد. 
اگر كسی دارای صفت تسلیم بوده و به عللی اسلام بر او مكتوم مانده باشد و او در این باره بی تقصیر باشد، هرگز خداوند او را معذب نمی‌سازد، او اهل نجات از دوزخ است... .‌» (7) 
وی در پایان بحث دشوار و طولانی خویش، نجات از عذاب و استحقاق پاداش عمل نیك را برای اكثریت قاصر غیر مسلمان به شرح زیر قائل می‌شود: 
«به نظر حكمای اسلام از قبیل بو علی و صدر المتألهین، اكثریت مردمی كه به حقیقت اعتراف ندارند، قاصرند، نه مقصر. چنین اشخاصی اگر خداشناس باشند و به معاد اعتقاد داشته باشند و عمل خالص قربة الی اللّه انجام دهند، پاداش نیك عمل خویشتن را خواهند گرفت. تنها كسانی به شقاوت كشیده می‌شوند كه مقصر باشند، نه قاصر.‌» (8) 
آن شهید در یك سخنرانی مربوط به اواخر عمر پر بركت خویش كه بعداً تحت عنوان «حق و باطل‌» تنظیم و منتشر شده است، اکثر مسیحیان و كشیشان مسیحی را مستحق بهشت دانسته و گفته است: 
«شما اگر به همین مسیحیت تحریف شده نگاه كنید و بروید در دهات و شهرها، آیا هر كشیشی را كه می‌بینید، آدم فاسد و كثیفی است؟ و اللّه! میان همینها صدی هفتاد هشتادشان مردمی هستند با یك احساس ایمانی و تقوا و خلوص كه به نام مسیح و مریم علیهما السلام چقدر راستی و تقوا و پاكی به مردم داده‌اند. تقصیری هم ندارند. آنها به بهشت می‌روند. كشیش آنها هم به بهشت می‌رود. پس حساب روحانیت حاكم فاسد مسیحی و پاپها را باید از اكثریت مبلغین و پیروان مسیح علیه السلام جدا كرد.» (9) 
حاصل سخن در این بخش، آن است كه بر اساس رویكرد عقلی، اكثر مردم در جهان آخرت با اختلاف مراتب و درجات، از سعادت و نجات برخوردار خواهند بود و عده معدودی از آنها دچار شقاوت و عذاب ابدی خواهند شد. در ادامه، باید دید آیا این نتیجه گیری عقلی، مورد تأیید متون نقلی نیز هست یا خیر؟
·	پاورقــــــــــــــــــــی 
1) 5291) J - Hick 
2) مباحث پلورالیزم دینی، جان هیك، ترجمه عبد الرحیم گواهی، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی تبیان، چاپ اول، 1378، صص 93 - 94. 
3) اشارات و تنبیهات، ابن سینا، مؤسسه نصر، تهران، ج 3، ص 325. 
4) متن و پاورقی اسفار، ج 7، صص 70 - 81. 
5) مكاسب محرمه، امام خمینی رحمه الله مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ دوم، 1381 ش، ج 1، صص 134 - 133. 
6) الجام العوام عن علم الكلام، ابو حامد محمد بن محمد الغزالی، بیروت: دارالكتاب العرب، 1406ع صص 115 - 116. 
7) مجموعه آثار شهید مطهری، ج 1، ص 293. 
8) همان، ص 342. 
9) همان، ج 3، ص 439.

پلورالیزم نجات در اندیشه اسلامی (2)
 بر اساس رویكرد عقلی، اكثر مردم در جهان آخرت با اختلاف مراتب و درجات، از سعادت و نجات برخوردار خواهند بود و عده معدودی از آنها دچار شقاوت و عذاب ابدی خواهند شد. آیا این نتیجه گیری عقلی، مورد تأیید متون نقلی نیز هست یا خیر؟ 
ب. رویكرد نقلی 
با الهام از روایتی از امام صادق علیه السلام می‌توان انسانهای محشور در صحنه قیامت را به سه دسته كلی: مؤمنان، كافران و گمراهان تقسیم نمود. (1) 
مؤمنان برخوردار از نعمتهای بهشت، كافران مشمول عذاب جهنم و گمراهان دارای حالات و درجات متفاوت‌اند. 
محور عمده بحث در این مقاله، تعیین وضعیت گمراهان است كه آیا این عده اهل نجات هستند یا اهل شقاوت و دوزخ؟
روایات دیگری، گروه گمراهان را به چهار دسته: مستضعفان، اهل اعراف، مؤمنان گناهكار كه: «خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَیئاً»؛ (2) «كار خوب و بد را به هم آمیختند.» و وانهاده به امر خداوند كه: «مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ»؛ (3) «واگذارشدگان به فرمان خدا.» تقسیم نموده‌اند. (4) در این مقاله برای پرهیز از طولانی شدن سخن، تنها به بررسی وضعیت مستضعفان می‌پردازیم و رسیدگی به وضعیت سایر گمراهان را به فرصت دیگری موكول می‌كنیم. 
مستضعفان 
استضعاف از ماده ضعف و از باب استفعال به معنای ضعیف یافتن كسی است. خاستگاه بحث مستضعف، قرآن كریم است كه در آیات متعددی از گروهی به عنوان مستضعفان نام می‌برد. آیات 97 تا 99 سوره نساء از آن جمله است:
«إِنَّ الَّذینَ تَوَفّیهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فیمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فیها فَأُولئِكَ مَأْویهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصیراً * إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا یسْتَطیعُونَ حیلَةً وَ لا یهْتَدُونَ سَبیلاً * فَأُولئِكَ عَسَی اللَّهُ أَنْ یعْفُوَ عَنْهُمْ وَ كانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً»؛ «كسانی كه فرشتگان [روح] آنها را گرفتند در حالی كه به خویشتن ستم كرده بودند، به آنها گفتند: شما در چه جایی بودید؟ [و چرا با اینكه مسلمان بودید، در صف كفار جای داشتید؟] گفتند: ما در سرزمین خود مستضعف بودیم. آنها (فرشتگان) گفتند: مگر سرزمین خدا پهناور نبود كه مهاجرت كنید؟ پس آنها [عذری ندارند و] جایگاهشان دوزخ است و سرانجام بدی دارند، مگر مردان و زنان و كودكانی كه [حقیقتاً] مستضعف‌اند و نه چاره‌ای دارند و نه راهی [برای نجات از آن محیط آلوده] می یابند. امید است خداوند آنها را مورد عفو قرار دهد و خداوند عفو كننده و آمرزنده است.» 
مفسران در شأن نزول این آیه آورده اند: «گروهی در مكه به اسلام گرویدند و اظهار مسلمانی كردند. هنگامی كه پیامبرصلی الله علیه وآله و اصحاب ایشان به مدینه هجرت كردند، آنان در مكه باقی ماندند و تحت تأثیر پدران خود در مكه واقع شده [به اجبار مشركین و همراه با آنان] در جنگ بدر شركت كردند و تمامی [به دست مسلمانان] كشته شدند. گفته می‌شود: آنان 5 نفر بودند.» (5) 
بر اساس این آیه، كسانی كه در مكه ماندند و با مشركین همراه شدند، افراد ظالمی بودند كه به بهانه استضعاف، گناه خود را توجیه می‌كردند. آنها می‌توانستند با مهاجرت از مكه به مدینه از وضعیت شرك آلود خلاصی یابند. در پایان آیه از مستضعفان واقعی یاد شده است كه از گروه اول استثنا شده‌اند و واقعاً مستضعف شمرده می‌شوند. 
این آیات موضوع بحثهای فراوانی واقع شده‌اند. مستضعفان واقعی چه كسانی اند؟ ویژگیهای آنان چیست؟ و وضعیت آنان در برزخ و قیامت چگونه است؟ 
در تبیین این آیات و آیات مشابه، روایات فراوانی وارد شده است. در كتب روایی، این آیات در ابواب خاصی مانند «باب المستضعف» (6) و «باب المستضعفین و مرجون لامر الله» (7) ساماندهی شده است. 
به دنبال طرح این بحث در آیات و روایات، در كتب تفسیری و كلامی نیز مباحث مبسوطی پیرامون مستضعفان مطرح شده است. (8) 
اكنون سؤال این است كه آیا مستضعفان در زمره مؤمنان‌اند یا كافران و یا گروهی غیر از این دو؟ برخی روایات حاكی از آن است كه گروهی از مسلمانان مردم را به دو گروه مؤمن و كافر تقسیم می‌كردند كه لازمه سخن آنان، گنجیده شدن مستضعفان در شمار كافران است. زراره یكی از اصحاب خاص امام صادق علیه السلام در گفتگویی با آن حضرت با استناد به آیه «فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ» (9) از این عقیده دفاع می‌كند. (10) در جای دیگر زراره پا را فراتر نهاده و مردم را به دو گروه «موافق ما و مخالف ما» تقسیم می‌كند و معیار حق را عقاید همفكران خود می‌داند. (11) در این روایت نیز كه حاكی از گفتگوی زراره با امام صادق علیه السلام است، بحث آن چنان بالا می‌گیرد كه صدای آنان از پشت در شنیده می‌شود. 
در هر دو نمونه فوق، امام صادق علیه السلام نظر زراره را نپذیرفته، خطاب به او می‌فرمایند:‌ای زراره! كلام خداوند [در قرآن] راست‌تر از كلام توست. [در منظومه عقاید تو] كجایند كسانی كه خداوند در مورد آنان فرموده است: «إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا یسْتَطیعُونَ حیلَةً وَ لا یهْتَدُونَ سَبیلاً» (12) ؟ كجایند «مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ»؟ (13) كجایند آنان كه «خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَیئاً»؟ (14) كجایند «اصحاب اعراف»؟ و كجایند «الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ»؟ (15) و (16) 
بر اساس این روایات، مشخص می‌شود كه علاوه بر دو گروه «مؤمن و كافر» گروههای چهارگانه دیگری با عنوان «مستضعفان»، مُرجَون لامرالله، كسانی كه عمل نیك و بد را به هم آمیخته‌اند و اصحاب اعراف وجود دارند كه این چهار دسته از نظر وضعیت اخروی، دارای منزلتی بین ایمان و كفر هستند. (17) 
بر اساس روایات دیگری، این گروههای چهار گانه، تحت عنوان كلی، «ضالّ» (گمراه) جای گرفته‌اند. (18) 
حاصل آنكه به جای تقسیم دو گانه «مؤمن و كافر»، تقسیم سه گانه «مؤمن، كافر و ضال» را باید قرار داد. 
علامه شعرانی در توضیح این روایات و چرایی عقاید افرادی مانند زراره، معتقد است كه این عده بر اساس قواعد فقهی به درستی اعتقاد دارند كسی كه بدنش پاك، ذبیحه‌اش حلال و ازدواج با او جایز است، او مسلمان است و كسی كه بدنش نجس، ذبیحه‌اش حرام و ازدواج با او غیر جایز است، كافر شمرده می‌شود؛ چرا كه معیار احكام و قواعد فقهی، اسلام ظاهری افراد است. اما امام صادق علیه السلام این عده را متوجه ساختند كه احكام اخروی تابع احكام دنیوی نیست و چنین نیست كه هر مسلمان ظاهری در آخرت نیز اهل نجات و بهشت باشد و هر كافر ظاهری، اهل جهنم، از این رو، ملازمه‌ای بین احكام فقهی و كلامی وجود ندارد. 
البته اصرار زراره بر عقیده خود در مقابل نظر امام صادق علیه السلام، نه از روی انكار و لجاج، بلكه از روی استیضاح و در خواست توضیح بوده است. (19) 
حال كه از رابطه بین مستضعفان، مؤمنان و كافران آگاه شدیم، جا دارد كه با تعریف و ویژگیهای مستضعفان بیشتر آشنا شویم. 
شهید ثانی معتقد است مستضعف كسی است كه از روی ناآگاهی به حق اعتقاد ندارد و با پیروان حق نیز معاند و دشمن نیست؛ نه از ائمه معصومین علیهم السلام پیروی می‌كند و نه از غیر آنان. اما كسی كه به حق معتقد است و دلیل تفصیلی آن را نمی‌داند، او مستضعف نیست، بلكه از جمله مؤمنان است. (20) 
علامه طباطبایی نیز در تفسیر آیه 98 سوره نساء در تعریف مستضعف بر این اعتقاد است كه كسی كه در راه فهم و معارف الهی و عمل به آن، نسبت به دفع مشكلات فكری و عملی از خود ناتوان است، مستضعف شمرده می‌شود. بر این اساس، كسی كه در سرزمینی ساكن است كه امكان فراگیری معارف دینی در آنجا نیس ت یا به دلیل شدت عمل حاكمان ظالم آن دیار و ممكن نبودن هجرت از آنجا، امكان عمل به معارف دینی برایش وجود ندارد، یا فردی بدون عناد با حق و استكبار ورزیدن، به دلیل عوامل مختلف غیر اختیاری حقیقت بر او پوشیده مانده و فكر و ذهن او به حقایق دینی راه نیافته است، اینان مصادیق مختلف مستضعف شمرده می‌شوند. 
آیات دیگری مانند: «لا یكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَیها مَا اكْتَسَبَت»؛ (21) «خداوند هیچ كس را جز به اندازه توانایی‌اش تكلیف نمی‌كند. [انسان] هر كار [نیكی] را انجام دهد، برای خود انجام داده و هر كار [بدی] كند، به زیان خود كرده است.» 
بیانگر همین نكته است. 
بر اساس مجموعه این آیات ضابطه‌ای كلی در تشخیص افراد معذور از غیرمعذور به دست می‌آید و آن اینكه: «اگر انجام یا ترك فعلی مستند به اكتساب و اختیار انسان نباشد، آن فرد معذور است.» 
از این رو، اگر فردی به تمام معارف دینی یا بخشی از آن آگاه نیست و این ناآگاهی در اثر سوء اختیار و كوتاهی اوست، این ترك فعل و ناآگاهی مستند به او می‌باشد و معصیت به حساب می‌آید؛ اما اگر این ناآگاهی، نه در اثر تقصیر و كوتاهی، بلكه در اثر عوامل غیر اختیاری رخ داده باشد، این ناآگاهی مستند به او نخواهد بود و چنین فردی گناهكار، مخالف عمدی حقیقت، مستكبر و منكر حقیقت شمرده نمی‌شود. 
بر این مبنا، مستضعف در نقطه صفر قرار دارد و چیز مثبت و منفی كسب نكرده است و باید امر او را به خدا واگذار كرد. 
همچنان كه آیه بعد از آیه محل بحث: «فَأُولئِكَ عَسَی اللَّهُ أَنْ یعْفُوَ عَنْهُمْ»؛ (22) «امید است كه خداوند آنها را مورد عفو قرار دهد.» و آیه «وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا یعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا یتُوبُ عَلَیهِمْ»؛ (23) «و گروهی دیگر به فرمان خدا واگذار شده‌اند كه یا آنها را مجازات می‌كند و یا توبه آنان را می‌پذیرد.» گویای همین نكته است و البته رحمت خداوند بر غضب او سبقت دارد. (24) 
بر اساس گفتار علامه طباطبایی، مستضعفان فكری و علمی، جاهلان قاصر (نه مقصر) و مرجون لأمر الله، عناوینی مترادف و یا متشابه می‌باشند. 
با مراجعه به روایات نیز می‌توان از تعریف و ویژگیهای مستضعفان آگاه شد. این ویژگیها به طور خلاصه عبارت‌اند از: 
- مستضعف نه راهی به سوی كفر دارد و نه راهی به سوی ایمان؛ نه توان كفر ورزیدن دارد و نه یارای مؤمن شدن. 
- كودكان، مردان و زنانی كه خردی همسان كودكان دارند، مستضعف‌اند و مؤاخذه نمی‌شوند. (25) 
- زنان و فرزندان شما كه همسان شما [در معرفت به حقایق دینی] نیستند، مستضف‌اند. 
- «اُمّ امین» گر چه اهل بهشت است، اما معرفت او همانند شما (خطاب به یكی از اصحاب امام باقرعلیه السلام) نبود. (26) 
- كسی كه حجت بر او اقامه نشده است، مستضعف است (27) و كسی كه از اختلاف آرای متفكران و مذاهب گوناگون آگاه است، مستضعف نیست. (28) 
- [گروهی از] مستضعفان نماز می‌خوانند و روزه می‌گیرند، در شكم و شهوت عفت می‌ورزند و حق را در غیر خود نمی‌بینند. آنان به شاخه‌ها آویخته‌اند [و به ریشه‌ها نچسبیده اند] . (29) 
- مستضعفان انواع مختلف و درجات متفاوتی دارند كه برخی مخالف برخی دیگرند. (30) 
- مسلمان مستضعف كسی است كه به توحید معتقد است، به اسلام و پیامبر آن اقرار دارد، از دین خارج نشده، با ائمه علیهم السلام دشمن نیست و حامی ظالمان در حق آنان نمی‌باشد، در خلافت و جانشینی پیامبرصلی الله علیه وآله شك دارد، شایستگان آن را نمی‌شناسد و از ولایت ائمه علیهم السلام آگاه نیست؛ اما مسلمانی كه منكر و معاند و ناسزاگو [نسبت به امامان علیهم السلام] است، در هلاكت خواهد بود. (31) 
نتیجه 
از مجموع آیات، روایات و گفتار فقها و متكلمان و مفسران می‌توان دریافت كه مستضعف كسی است كه به دلایلی خارج از اختیار و اراده خود و بدون تقصیروكوتاهی یا دربُعدمعرفتی از فهم كل دین یا بخشی از آن عاجز و ناتوان است و یا در بُعد عملی از عمل و اجرای معارف دینی عاجز. مستضعفان دارای انواع، مراتب و گروههای متفاوتی هستند. 
وضع مستضعفان در قیامت 
اكنون پس از آشنایی با تعریف و ویژگیهای مستضعفان، نوبت به آن می‌رسد كه از وضعیت آنان در قیامت آگاه شویم. چنانكه گذشت، بر اساس آیه 99 سوره نساء، امید می‌رود كه آنان مشمول عفو و رحمت الهی قرار گیرند: 
بر اساس قاعده «سبقت رحمت خداوند بر غضب او» نیز احتمالِ مورد رحمت قرار گرفتن آنان تقویت می‌شود. 
با مراجعه به روایات نیز احتمال ورود مستضعفان به بهشت بیشتر می‌شود؛ چرا كه برخی از روایات تلویحاً و برخی دیگر تصریحاً، بر بهشتی بودن مستضعفان دلالت دارند؛ البته مشروط بر آنكه در حد امكان و وسع خود از اعمال حرام خودداری كرده و به انجام اعمال صالح پرداخته باشند. بخشی از این روایات از این قرار است: 
امام صادق علیه السلام: «كسی كه اهل روزه و نماز است و از محرمات خودداری كرده و تقوا پیشه نموده است، اما [ولایت اهل بیت علیهم السلام را] نمی داند و [اهل بیت علیهم السلام را] نمی رنجاند، خداوند چنین فردی را با رحمت خود داخل بهشت می‌گرداند.» (32) 
امام علی علیه السلام در پاسخ اشعث بن قیس كه خطاب به آن حضرت می‌گوید: «اگر آنچه تو می‌گویی حق است، پس همه مسلمانان غیر از تو و پیروانت، هلاك خواهند شد.» می‌فرماید: «قسم به خدا كه حق با من است؛ آن چنان كه می‌گویم. و از امت مسلمان جز ناصبان و منكران و معاندان [در حق ما اهل بیت] هلاك نخواهند شد. 
اما كسی كه متمسك به توحید و اقرار كننده به اسلام و پیامبرصلی الله علیه وآله است و از دین اسلام خارج نشده (مرتد نیست) و پشتیبان و حامی ظلم كنندگان بر ما نیست و با ما سر دشمنی ندارد و در خلافت شك كرده و اهل شایسته آن را نمی‌شناسد و به ولایت ما معرفت ندارد، چنین فردی مسلمان مستضعف است كه [از سویی] امید است مشمول رحمت خداوند قرار گیرد و [از سوی دیگر] بر گناهان او جای ترس و نگرانی وجود دارد.» (33) 
بر اساس این روایت، علی علیه السلام گر چه حق را منحصر در راه خود می‌داند، اما در عین حال رهروان غیر راه خود را یكسره اهل عذاب و هلاكت نمی‌بیند؛ بلكه بین معاندان و عالمان كینه توز و جاهلان غیر كینه توز، تفاوت قائل است. این روایت، تأیید مناسبی بر بطلان پلورالیسم معرفتی و پذیرش مشروط پلورالیسم نجات است. 
سخن آخر 
از مجموع آیات و روایات می‌توان چنین استنتاج كرد كه گر چه مستضعفان استحقاق ذاتی بهشت را ندارند و تعیین قطعی وضعیت آنان به خداوند واگذار شده است، اما لحن و سیاق آیات و روایات، ورود آنان را به بهشت و برخورداری از نعمتهای بهشتی تقویت می‌كند؛ هر چند مقام آنان در بهشت، به رتبه انبیا، صالحان، شهدا، صدیقین، مؤمنان و ابرار نمی‌رسد و در درجات پایین بهشت جای می‌گیرند. 
در پایان یادآور می‌شویم وضعیت سایر گمراهان در قیامت نیز (مانند مرجون لأمر الله، بُله، اصحاب اعراف و...) وضعیتی مشابه با مستضعفان است كه برای رعایت اختصار از تفصیل آن خودداری می‌كنیم. 
اكنون با توجه به مطالب گذشته، می‌توان مسیر فیلسوفان مسلمان در رسیدن به پلورالیسم نجات را به شكل زیر ترسیم كرد: 
كثرت طولی و عرضی معارف بشری 	 انحصار راه مستقیم در اسلام نجات 		مستضعفانی كه اهل عناد نیستند. 
با توجه به همین مدل است كه راه برای پلورالیسم اجتماعی و مدارا با غیر مسلمانان در صحنه زندگی اجتماعی باز می‌شود. البته پذیرش پلورالیسم اجتماعی مشروط به شرایطی است كه در جای خود مورد بحث قرار گرفته است. (34) 
اكنون با توجه به مطالبی كه از نظر گذشت، می‌توان از سه فرضیه مطرح شده در ابتدای بحث (35) ، فرضیه «پذیرش مشروط پلورالیسم نجات» را مورد تأیید و قبول یافت. 
·	پاورقــــــــــــــــــــی 
1) ر. ك: اصول كافی، محمد بن یعقوب كلینی، بیروت، دار ثعب، چهارم، 1401 ق، ج 2، ص 338. 
2) توبه / 102. 
3) همان / 106. 
4) اصول كافی، ج 2، ص 318. 
5) التبیان، شیخ طوسی، بیروت، دار احیاء التراث، ج 3، ص 302. 
6) اصول كافی، ج 2، ص 404. 
7) بحار الانوار، محمد باقر مجلسی، بیروت، مؤسسة الوفاء، دوم، 1403 ق، ج 69، ص 157. 
8) المیزان، محمد حسین طباطبایی، ج 5، ص 51، كلام فی المستضعف. 
9) تغابن / 2: «گروهی از شما كافرید و گروهی مؤمن.» 
10) بحار الانوار، ج 69، ص 167. 
11) اصول كافی، ج 2، ص 16. 
12) نساء / 98: «مگر مردان و زنان و كودكانی كه مستضعف‌اند و نه چاره‌ای دارند و نه راهی جبرای نجات از آن محیط آلوده ج می‌یابند.»
13) توبه / 106: «واگذار شدگان به فرمان خدا.»
14) همان / 102: «كار خوب و بد را به هم آمیختند.»
15) همان / 60: «كسانی كه برای جلب محبتشان اقدام می‌شود.»
16) اصول كافی، ج 2، ص 383. 
17) بحار الانوار، ج 69، ص 166. 
18) اصول كافی، ج 2، ص 311. 
19) شرح اصول كافی، ملا صالح مازندرانی و علامه شعرانی، ج 10، صص 98 - 99. 
20) مسالك الافهام، شهید ثانی، قم، مؤسسه معارف اسلامی، اول، 1413 ق، ج 1، ص 268. 
21) بقره / 286. 
22) نساء / 99. 
23) توبه / 106. 
24) المیزان، محمد حسین طباطبایی، ج 5، صص 51 - 52. 
25) اصول كافی، ج 2، ص 404. 
26) همان، ص 405؛ بحار الانوار، ج 69، ص 171. 
27) اصول كافی، ج 2، ص 406. 
28) همان، ص 405. 
29) بحار الانوار، ج 69، ص 61. 
30) همان، ص 59. 
31) همان، ص 171. 
32) همان، ص 162. 
33) همان، ص 171. 
34) ر. ك: پلورالیسم فرهنگی در اندیشه اسلامی، به قلم نگارنده، مجله تخصصی كلام اسلامی، ش 44 و 45 و 46. 
35) كه در شماره پیشین مجله ارائه گردید.