پژوهش فناورانه: مهارت‌افزایی استفاده از فناوری‌های نوین در پژوهش

سرفصل‌های دوره

این دوره برای شماست، اگر…

• طلبهٔ دورهٔ عمومی حوزه هستید و می‌خواهید مهارت‌های پژوهشی فناورانه را منظم و درس‌به‌درس بیاموزید.
• پژوهشگر یا دانشجوی علوم انسانی و اسلامی هستید و برای یافتن، سنجیدن و سامان‌دادن منابع وقت زیادی می‌گذارید.
• می‌خواهید از واژه‌پرداز، نرم‌افزارهای یادداشت‌برداری و کتابخانه، و نرم‌افزارهای علوم اسلامی بهره‌ای حرفه‌ای ببرید.
• مدرّس درس «مهارت‌های پژوهشی» هستید و منبعی ساختارمند با پرسش و تمرین می‌خواهید.

سرفصلِ جلسات

1. درس ۱: فضای مجازی و خدمات پژوهشی

   در این درس با مفاهیم و اصطلاحات پایهٔ اینترنت و فضای مجازی، سیر تحول وب (از وب اطلاعاتی تا متاوب)، انواع کاربران شبکه‌های اجتماعی و ساختار نشانی‌ها و دامنه‌های اینترنتی آشنا می‌شوید. سپس قابلیت‌ها و خدمات پژوهشی وب، اقسام محتواهای رقمی، انواع شبکه‌های اجتماعی و جایگزین‌های ایرانی آنها را می‌شناسید. در پایان، مراحل نُه‌گانهٔ شناخت سواد دیجیتال، مباحث بازاریابی دیجیتال و لوازم حضور مؤثر در فضای مجازی را مرور می‌کنید.

2. درس ۲: فرصت‌ها و کاربرد ابزار دیجیتال در سطوح یادگیری

   در این درس با دو دسته توانمندی لازم برای ورود به فضای دیجیتال آشنا می‌شوید: توانایی‌های پژوهشگر باسواد اطلاعاتی و مهارت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات، از مهارت‌های رایانه‌ای تا سواد دیجیتال. سپس پنج سطح شناخت و استفاده از فرصت‌ها و ابزارهای دیجیتال (از کسب اطلاعات اولیه تا خلق، تولید و مشارکت در توسعه) و هشت مرحلهٔ مهارت‌های سواد اطلاعاتی را می‌آموزید. در پایان، با نمونه‌هایی از درگاه‌های یادگیری الکترونیکی حوزوی مانند مدرسهٔ فقاهت، سامانهٔ تقریرات دروس حوزه، درس‌گفتار، مَدرَس و شیعه‌درس (بیان) آشنا می‌شوید.

3. درس ۳: فناوری اطلاعات و ارتباطات و فرایند دسترسی به منابع تحقیقاتی

   در این درس با گام‌های شناسایی و دسترسی به منابع تحقیقاتی آشنا می‌شوید: از انتخاب موضوع و مسئلهٔ تحقیق، رده‌بندی‌های کنگره و دیوئی، سرعنوان‌های موضوعی، اصطلاح‌نامه‌ها، دایرةالمعارف‌ها و کتاب‌شناسی‌ها تا درگاه‌های اینترنتی کتابخانه‌ها و پایگاه‌های استنادی. همچنین شیوه‌های جستجوی پیشرفته — اپراتورهای بولین (روش تودرتو)، جستجوی عبارتی، مجاورتی، میدانی، استنادی و فراپیوندی — را می‌آموزید تا با به‌کارگیری فناوری اطلاعات، منابع مرتبط‌تر و معتبرتری برای پژوهش خود بیابید.

4. درس ۴: نقش ابزارهای دیجیتال در تحقیق و پژوهش

   در این درس با دستاوردهای فناوری اطلاعات و ارتباطات (فاوا) در پژوهش و نیز ضرورت‌ها و آسیب‌های بهره‌گیری از رایانه و اینترنت آشنا می‌شوید و نقش نرم‌افزارها را در اعتبارسنجی منابع، مصدریابی احادیث و بررسی مفاهیم و اصطلاحات می‌شناسید. سپس نشر رومیزی، ویرایشگرهای متن و واژه‌پردازها (ورد، وردپد، اپن‌آفیس و گوگل‌داکس) را مرور می‌کنید و با ابزارهایی چون فیش‌نگار کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت، پُرسا، ویراستیار، پاک‌نویس، ویراست‌لایو و نرم‌افزار مدیریت استناد پژوهیار آشنا می‌شوید.

5. درس ۵: قابلیت‌های کاربردی واژه‌پردازها

   در این درس با قابلیت‌های کاربردی واژه‌پردازها در طراحی، اجرا و نشر پژوهش، از تصحیح خودکار و مقابلهٔ متون تا ثبت سوابق تغییرات، درج یادداشت و ایجاد فهرست مطالب، آشنا می‌شوید. سپس گام‌به‌گام تنظیمات کاربردی Word را برای سرصفحه و پاصفحه، بخش‌بندی (Section)، عناوین چندلایه، درج Caption، پانوشت و پی‌نوشت و درج خودکار فهرست مطالب می‌آموزید. همچنین روش تبدیل متن اسکن‌شده و فایل PDF به متن قابل ویرایش (OCR، وان‌نوت و گوگل‌داکس) و نکاتی دربارهٔ حفظ فونت‌ها، فارسی‌سازی اعداد و درج تای‌عربی را فرا می‌گیرید.

6. درس ۶: نرم‌افزارهای یادداشت‌برداری و ارائه

   در این درس با نرم‌افزار یادداشت‌برداری وان‌نوت، امکانات آن (ذخیرهٔ خودکار، ضبط صدا، OCR، اشتراک‌گذاری و سازماندهی در کتابچه، بخش و صفحه) و روش فیش‌برداری با آن آشنا می‌شوید. همچنین کاربرد پاورپوینت در ارائه، اجرای اسلایدها، تنظیم انیمیشن و ذخیرهٔ ارائه به صورت تصویر و PDF را می‌آموزید. در پایان، گام‌های تایپ ده‌انگشتی و نکات درست‌نویسی و فاصله‌گذاری در تایپ فارسی را تمرین می‌کنید.

7. درس ۷: نرم‌افزارهای کتابداری و مدیریت کتابخانه

   در این درس با سیر تحول نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای از نسل اول تا نرم‌افزارهای تحت وب، اهمیت محیط رابط و معیارها و قابلیت‌های مطلوب یک نرم‌افزار کتابخانه آشنا می‌شوید. همچنین نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای ایرانی مانند کاوش، نوسا (سیمرغ) و دی اسپیس فارسی را می‌شناسید و با دو نظام رده‌بندی بین‌المللی دیویی و کنگره و ساختار شمارهٔ بازیابی کتاب آشنا می‌شوید تا بتوانید در هر کتابخانهٔ سازماندهی‌شده به منابع مورد نیازتان دست یابید.

8. درس ۸: آشنایی با منابع دیجیتال و نرم‌افزارهای علوم اسلامی (۱)

   در این درس با مفاهیم کتاب الکترونیک، کتاب برخط، بانک اطلاعات، کتابخانهٔ دیجیتال و کتابخانهٔ مجازی، رویکردهای پایگاه‌های اطلاعاتی و روش‌های بازیابی اطلاعات در نرم‌افزارهای الکترونیک آشنا می‌شوید. سپس طبقه‌بندی نرم‌افزارهای مرکز نور و قابلیت‌های مشترک نرم‌افزارهای علوم اسلامی مانند جستجو، فهرست درختی و گزینشی، دامنه، مقایسهٔ متون، یادداشت‌برداری، امکانات پژوهشی و لغت‌نامه را می‌شناسید تا در پژوهش خود از آنها بهره ببرید.

9. درس ۹: آشنایی با منابع دیجیتال و نرم‌افزارهای علوم اسلامی (۲)

   در این درس با مهم‌ترین نرم‌افزارهای علوم اسلامی (تفسیر، علوم قرآن، فقه، اصول، کلام، حکمت، اخلاق، دروس حوزوی و ادبیات عرب) و با دو گونهٔ نرم‌افزارهای حدیثی «کتابخانه‌ای» و «محصول پژوهش» آشنا می‌شوید. همچنین ضرورت و نقش منابع الکترونیک در حدیث‌پژوهی، نرم‌افزارهای نهج‌البلاغه مانند دانشنامهٔ جامع نهج‌البلاغه و منهج النور، و مزایای معجم‌های موضوعی و انواع فرهنگ‌های لغت را می‌شناسید تا بتوانید ابزار مناسبِ پژوهش خود را برگزینید و روشمند از آن بهره ببرید.

10. درس ۱۰: بازیابی و بهینه‌سازی جستجوی اطلاعات

    در این درس با مهارت‌های لازم برای جستجوی تخصصی در منابع دیجیتال و چهار روش بهینه‌سازی جستجوی اطلاعات در منابع الکترونیک آشنا می‌شوید: استفاده از کلیدواژه‌های متعدد، توجه به رسم‌الخط و حروف مشابه، انعطاف در جستجوی عبارات و محدودسازی نتایج جستجو. با نمونه‌هایی از برنامهٔ «کتابخانهٔ اهل‌بیت علیهم‌السلام»، نرم‌افزارهای مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) و موتورهای جستجو می‌آموزید چگونه با جستجوی ترکیب‌عطفی (AND)، شرط منفی (NOT) و تعیین دامنهٔ جستجو، اطلاعات کمتری از دست بدهید و یافته‌های نامربوط را کنار بگذارید.

11. درس ۱۱: شناخت فضای مجازی و کسب مهارت اطلاع‌یابی: پیش‌نیاز هر تحقیق

    در این درس با مفهوم اطلاع‌یابی و سواد اطلاعاتی، اصول هفت‌گانهٔ آن، انواع مهارت‌های اطلاع‌یابی (بازیابی، ارزیابی، سازماندهی و تبادل اطلاعات) و دو سطح کنشی و متعالی آن آشنا می‌شوید. همچنین روش‌های اطلاع‌یابی، ساختار و اجزای موتورهای جستجو، انواع موتورهای جستجو و مراحل فرایند جستجو را می‌آموزید تا بتوانید منابع مورد نیاز پژوهش خود را آگاهانه‌تر و دقیق‌تر بیابید.

12. درس ۱۲: روش‌های طبقه‌بندی و دسترسی به منابع مرجع

    در این درس با روش‌های دسترسی به منابع مرجع در اینترنت (موتورهای جستجو، دسته‌بندی‌ها، دروازه‌های اطلاعاتی و وب‌سایت کتابخانه‌ها)، مراحل جستجو در بانک‌های اطلاعاتی و کاربرد عملگرهای AND، OR و NOT آشنا می‌شوید. یاد می‌گیرید با انتخاب کلیدواژهٔ مناسب و جستجو در فهرستگان‌ها و پایگاه‌هایی مانند ایرانداک، کتابخانهٔ ملی، پارسا و کتابخانهٔ دیجیتال نور از تکراری نبودن موضوع و منابع پژوهش خود مطمئن شوید. همچنین انواع منابع (مقاله، کتاب، پایان‌نامه)، سیستم‌های هشداردهنده، انواع کتابخانه‌ها و پایگاه‌های کتاب‌شناختی و تمام‌متن معرفی می‌شوند.

13. درس ۱۳: راهبردهای جستجوی اطلاعات علمی و اعتبارسنجی آنها

    در این درس با ابزارهای جستجوی علمی فارسی و بین‌المللی (علم‌نت، گوگل‌اسکولار، گوگل‌درایو و گوگل ترند) و سامانه‌های مشابه‌یاب و همانندجو برای شناسایی سرقت علمی آشنا می‌شوید. فرایند اجرای جستجو، سطوح نیاز اطلاعاتی، ارزیابی منابع و عملگرهای منطقی و پیشرفتهٔ گوگل (مانند AND، OR، NOT، site:، intitle: و filetype:) را می‌آموزید تا جستجویی دقیق‌تر و نتایجی معتبرتر به دست آورید. نکات ویژهٔ جستجوی فارسی (ی/ي، ک/ك، نیم‌فاصله) نیز برای بازیابی کامل‌تر منابع مرور می‌شود.

14. درس ۱۴: روش‌های جستجوی تخصصی در بانک‌های اطلاعاتی

    در این درس با انواع بانک‌های اطلاعاتی راهنما و تمام‌متن مقالات و نشریات (آرشیو ملی دیجیتال نشریات علمی ایران، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، نورمگز و سامانهٔ توصیه‌گر آن، مگیران، مرجع ژورنال‌ها، پورتال جامع علوم انسانی) و ویژگی‌های مجلات دسترسی آزاد آشنا می‌شوید. همچنین خدمات پژوهشی و نرم‌افزارهای برخط علوم اسلامی (پورتال‌ها و پایگاه‌های قرآن و حدیث، ابرنور، پایگاه متن‌کاوی و اصطلاح‌نامه‌ها) و دانشنامه‌های آزاد مانند ویکی‌پدیا، ویکی‌فقه، ویکی‌شیعه و ویکی‌پرسش را می‌شناسید تا بتوانید برای پژوهش خود منابع بهتر و معتبرتری به دست آورید.

دربارهٔ مدرس

استاد دکتر رمضانعلی بذرافشان

مؤلفِ کتاب‌های «پژوهش فناورانه» و «هوش مصنوعی ویژهٔ اساتید حوزه و دانشگاه و اهل قلم»؛ دانش‌آموختهٔ حوزه و دانشگاه با بیش از دو دهه فعالیت در پیوندِ دانشِ حوزوی و فناوری‌های نوین و برگزاری دوره برای اساتیدِ نهادها و مراکزِ علمیِ کشور.

مشاهدهٔ رزومهٔ کامل ←

سوالاتِ متداول